Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ

Οι πιο γνωστές γλώσσες που υπήρχαν στο Βυζάντιο ήταν η ελληνική και η λατινική. Και μάλιστα μετά τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Κων/πολη η ελληνική γλώσσα ήταν αυτή που επικράτησε έναντι της λατινικής(ιδίως από τα χρόνια του Ιουστινιανού και έπειτα).

Βέβαια πιο απλή γλώσσα μιλούσαν οι άνθρωποι που ζούσαν σε μικρότερες πόλεις ή ασχολούνταν με το εμπόριο, τη γεωργία, την κτηνοτροφία κλπ(άνθρωποι του λαού) και αλλιώτικη οι μορφωμένοι και κρατικοί υπάλληλοι που ήταν πιο πλούσια και έμοιαζε αρκετά με τα αρχαία ελληνικά.

Στην περίοδο όμως των Μακεδόνων αυτοκρατόρων η γλώσσα απλοποιήθηκε γενικώς από τη στιγμή μάλιστα που και οι νόμοι γράφονταν στα απλά ελληνικά για να γίνονται κατανοητοί από όλους τους ανθρώπους.

Σταδιακά επικράτησε και στα γραπτά η μικρογράμματη γραφή, αφού και λιγότερες δυσκολίες παρουσίαζε(στον τονισμό των λέξεων, για όσους μάθαιναν να διαβάζουν)και λιγότερο χώρο έπιανε(οικονομία στον πάπυρο, που δυσκόλεψε και η εισαγωγή του από την Αίγυπτο μετά την κατάκτηση της Αιγύπτου από τους Άραβες). Μάλιστα όσα αρχαία συγγράμματα δεν αντιγράφηκαν με αυτήν, δε διασώθηκαν.

Στα χρόνια της λατινοκρατίας οι λόγιοι της Πόλης άρχισαν και αυτοί να προσαρμόζουν το λόγο τους σε απλά ελληνικά αφού αναγκάστηκαν να σκορπιστούν στην περιφέρεια του Βυζαντίου εκεί όπου επικρατούσε η απλή και κατανοητή από όλους γλώσσα.

Η απλοποίηση της γλώσσας συνεχίστηκε και στα επόμενα χρόνια μέχρι την εποχή των Παλαιολόγων και η γλώσσα πήρε τη μορφή περίπου που έχει σήμερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

Επειδή οι Βυζαντινοί πίστευαν πολύ στην αξία της εκπαίδευσης γι αυτό και από τον 5ο αιώνα λειτούργησε στην Πόλη το Πανδιδακτήριο, κυρίως για την καλλιέργεια των νομικών σπουδών.

Αλλά και άλλες μεγάλες πόλεις συνέχιζαν να είναι κέντρα ελληνικής παιδείας.

Τον 7ο αιώνα ιδρύθηκαν εκκλησιαστικές σχολές για τη μόρφωση των ιερέων, ενώ λειτούργησαν και δημόσιες σχολές που έδιναν θεολογική και κοινωνική μόρφωση.

Στην περίοδο της εικονομαχίας, η εκπαίδευση δοκιμάστηκε, στην επόμενη όμως περίοδο, αυτή των Μακεδόνων γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη.

Η ανώτατη μόρφωση δινόταν στο πανεπιστήμιο της Μαγναύρας ενώ κληρικοί κατόρθωσαν να συνδυάσουν την εκκλησιαστική παιδεία με τα αρχαία ελληνικά συγγράμματα.

Ιδιαίτερη προσωπικότητα της εποχής ήταν ο πατριάρχης Φώτιος.

Τα μαθήματα που διδάσκονταν ήταν η αριθμητική, η γεωμετρία, η μουσική, η αστρονομία, η φιλοσοφία, η ρητορική και τα νομικά. Μάλιστα ορισμένοι σπουδαστές μάθαιναν και ξένες γλώσσες.

Οι σπουδαστές μελετούσαν στις βιβλιοθήκες, όπου υπήρχαν και εργαστήρια για αντιγραφές βιβλίων. Μάλιστα στην Κωνσταντινούπολη λειτουργούσε βιβλιοθήκη με 100.000 τόμους βιβλίων. Μεγάλη βιβλιοθήκη υπήρχε και στη μονή Παντοκράτορος όπου υπήρχε και ιατρική σχολή.

Και βέβαια όταν μιλάμε για βιβλία εννοούμε χειρόγραφα μια και το υλικό που κατασκευάζονταν τα βιβλία ήταν ο πάπυρος.


Αργότερα μετά την επέκταση των Αράβων και τη δυσκολία εισαγωγής πάπυρου από την Αίγυπτο χρησιμοποιήθηκε περισσότερο η περγαμηνή, που κατασκευάζονταν από δέρμα ζώων.



Τα πρώτα βιβλία ήταν "ειλητάρια"δηλαδή μακρόστενα φύλλα που τυλίγονταν σε ρολό. Αργότερα κατασκευάζονταν "τετράδια" από λίγα διπλωμένα φύλλα, που σιγά σιγά έγιναν περισσότερα, ώστε τα βιβλία να πάρουν τη μορφή τόμων. Το χαρτί έγινε γνωστό τον 11ο αιώνα. Στην αρχή εισάγονταν από την Κίνα και από το 13ο αιώνα φτιάχνονταν και στο Βυζάντιο από βαμβάκι ή λινάρι. Η τιμή των βιβλίων ήταν ιδιαίτερα ακριβή όταν ήταν εικονογραφημένα, αφού αυτή η δουλειά απαιτούσε ταλέντο ζωγράφων, χρειάζονταν πολύ χρόνο και η αμοιβή τους ήταν υψηλή.

Από τις γυναίκες μόνο οι κόρες πλούσιων οικογενειών μπορούσαν να σπουδάσουν, με ιδιωτικούς βέβαια δασκάλους, στο σπίτι αφού δεν επιτρέπονταν τα κορίτσια να πηγαίνουν σχολείο. Πολλές γυναίκες μάλιστα διακρίθηκαν με την επιμονή τους στα γράμματα.

Στην περίοδο των Παλαιολόγων η εκπαίδευση παρουσίασε σημαντική ανάπτυξη. Οι τελευταίοι Βυζαντινοί σοφοί κατόρθωσαν να διασώσουν αρχαία ελληνικά συγγράμματα και να τα μεταφέρουν στη Δύση, από όπου διαδόθηκαν σε όλη την ανθρωπότητα. Ο πιο σημαντικός Έλληνας λόγιος που είχε καταφύγει στην Ιταλία αρκετά χρόνια πριν την πτώση της Πόλης ήταν ο Μανουήλ Χρυσολωράς, που δίδαξε αρχαία ελληνικά στο πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας. Άλλοι σπουδαίοι λόγιοι ήταν ο επίσκοπος Βησσαρίων, ο Γεώργιος Τραπεζούντιος, ο Κωνσταντίνος Λάσκαρης κ. ά.

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ

Η βυζαντινή τέχνη επηρεάστηκε από την αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή τέχνη(τη θέση των θεών και των ηρώων παίρνουν οι άγιοι, οι Απόστολοι, ο Χριστός και η Παναγία), όπως επίσης και από την τέχνη της Ανατολής(διακοσμητικά μοτίβα)
Είναι κυρίως θρησκευτική(αρχιτεκτονική ναών, εικονογράφηση)

αλλά και λαϊκή(αντικείμενα οικιακά)

Κέντρο της βυζαντινής τέχνης ήταν η Κωνσταντινούπολη(κυρίως ναοί). Τους ναούς τους έχτιζαν σπουδαίοι αρχιτέκτονες και τους διακοσμούσαν άξιοι ζωγράφοι, που χρησιμοποιούσαν τα πιο καλά υλικά.

Η Αγία Σοφία ήταν το λαμπρότερο κτίσμα του Βυζαντίου.

Εικονική περιήγηση ΚΛΙΚ

Σε αυτή συνδυάστηκε η βασιλική με τον τρούλο, που συμβολίζει τον ουρανό. Στην περίοδο των Μακεδόνων ο ρυθμός αυτός εξελίχτηκε(σταυροειδής με τρούλο). ΚΛΙΚ

Μαζί με την αρχιτεκτονική εξελίχτηκε και η ζωγραφική. Αναπτύχθηκε επίσης το ψηφιδωτό. Σπουδαία δείγματα ψηφιδωτών(τα λίγα που έχουν σωθεί) υπάρχουν στην Αγία Σοφία, στον Άγιο Δημήτριο της Θεσ/νίκης και αλλού. Τα σπουδαιότερα βέβαια ψηφιδωτά είναι αυτά που εικονίζουν τον Ιουστινιανό και τη Θεοδώρα στη Ραβένα της Ιταλίας

Οι Βυζαντινοί αρχιτέκτονες επέλεγαν τους χώρους οικοδόμησης με σεβασμό προς το περιβάλλον, όπως φαίνεται από τα μοναστήρια του Αγίου Όρους και των Μετεώρων(πάνω σε τεράστιους βράχους).

Με τη λαϊκή τέχνη ασχολήθηκαν πολλοί τεχνίτες, κατασκευάζοντας οικιακά σκεύη(κηροπήγια, δίσκοι, κουτάλια, πιρούνια) και κομψοτεχνήματα από μέταλλα και διάφορα άλλα υλικά.



Τέλος οι τεχνίτες της υπαίθρου έφτιαχναν τα αναγκαία εργαλεία και σκεύη, ακόμα και μουσικά όργανα. Οι γυναίκες ασχολούνταν με τη χειροτεχνία, το κέντημα και τη διακόσμηση των υφαντών

ΕΡΓΑΣΙΑ(email)

Είπαμε ότι ο τρούλος είναι σύμβολο του ουρανού. Ρώτησε, ψάξε και βρες τι συμβολίζουν άλλα μέρη του ναού

Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Στα πρώτα χρόνια του Βυζαντίου η ζωή της γυναίκας καθοριζόταν από τη ρωμαϊκή νομοθεσία και τις ανατολικές συνήθειες. Ήταν υποταγμένη στον πατέρα της πρώτα και στον άντρα της στη συνέχεια.

Από τον καιρό όμως του Ιουστινιανού και έπειτα η γυναίκα αποκτά περισσότερα δικαιώματα. Σε αυτό βοήθησε και η νομοθεσία του Ιουστινιανού που τη στήριξε και της έδωσε αρκετά δικαιώματα.

Τα κορίτσια δεν πήγαιναν σχολείο. Μάθαιναν λίγα γράμματα από τη μητέρα τους και βοηθούσαν στις δουλειές του σπιτιού.

Οι γυναίκες έβγαιναν από το σπίτι μόνο για να πάνε στην εκκλησία και εκεί στέκονταν αποκλειστικά μόνο στον γυναικωνίτη. Έπαιρναν ακόμα μέρος στις γιορτές κυρίως τις τοπικές και επισκέπτονταν και τα δημόσια λουτρά της Πόλης, βέβαια μόνο τη νύχτα, αφού τη μέρα τα επισκέπτονταν οι άντρες.

Τα κορίτσια επιτρέπονταν να παντρευτούν από τα 12 ( τα αγόρια από τα 14)και πάντα με τη συγκατάθεση του πατέρα τους.

Παρόλο που ο νόμος δεν το επέτρεπε πολλές γυναίκες δούλευαν κυρίως σε καταστήματα υφασμάτων και τροφίμων. Επίσης μπορεί να ήταν μαίες, γιατροί, κομμώτριες, μοδίστρες κλπ

Πολλές γυναίκες ιδίως αρχοντικών οικογενειών έγιναν αυτοκράτειρες, όπως η Αγία Ελένη(μητέρα Μ. Κωνσταντίνου),

η Θεοδώρα(σύζυγος του Ιουστινιανού),

η Ευδοκία(σύζυγος του Θεοδοσίου Β') , η Ειρήνη η Αθηναία(σύζυγος του Λέοντα Δ') και η Θεοδώρα(σύζυγος του Θεόφιλου) και άλλες διακρίθηκαν ως συγγραφείς όπως η Άννα η Κομνηνή(κόρη του Αλέξιου Α' Κομνηνού)

και η Κασσιανή(υμνογράφος-απορρίφθηκε για σύζυγος από τον Θεόφιλο)

Η ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ

Το Βυζάντιο αντιμετώπιζε τους εχθρούς του με διάφορους τρόπους:

• με πολέμους(σπουδαίο στρατό και στόλο) και με πλήθος αμυντικών μέτρων( οχύρωση Πόλης με τείχη) καθώς και

• με την ανάπτυξη διπλωματικών σχέσεων

Οι πιο συνηθισμένες διπλωματικές σχέσεις ήταν:

• Η υπογραφή συνθηκών ειρήνης και η σύναψη συμμαχιών
• Η καταβολή χρημάτων με αντάλλαγμα την ειρήνη

• Η φιλοξενία ξένων αρχόντων και πρεσβευτών και η προσφορά δώρων και τίτλων
• Η φοίτηση των παιδιών των ξένων αρχόντων στα βυζαντινά σχολεία και πανεπιστήμια

• Οι συμφωνίες για την προστασία των εμπορικών δρόμων

• Οι βυζαντινοί προστάτευαν τους ξένους εμπόρους και συχνά τους διέθεταν χώρους στην Πόλη και να εμπορεύονται ελεύθερα

• Πολλοί ξένοι επισκέπτονταν την Πόλη και μάθαιναν την ελληνική γλώσσα
• Οι Βυζαντινοί ήταν καλά πληροφορημένοι για οποιονδήποτε ξένο έρχονταν στην Πόλη και για ποιο λόγο
• Όταν οι Βυζαντινοί πρεσβευτές επισκέπτονταν ξένες χώρες έφερναν μαζί τους και πλήθος δώρων για τους άρχοντες των ξένων χωρών
  
  
  
• Διπλωματικό έργο εκτελούσαν και οι ιεραπόστολοι, που είχαν ως κύριο έργο τον εκχριστιανισμό γειτονικών λαών

Στη διατήρηση των φιλικών σχέσεων του Βυζαντίου με άλλους λαούς σημαντικό ρόλο έπαιζαν και οι γάμοι ανάμεσα σε Βυζαντινές πριγκίπισσες και ξένους ηγεμόνες

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΥΠΡΟΣ

Στην Κύπρο από την αρχαιότητα κατοικούσαν Έλληνες. Αυτοί είχαν εμπορικές και πολιτιστικές επαφές με τους Έλληνες άλλων περιοχών

Ο Μ. Κωνσταντίνος έχτισε στη θέση της παλιάς πρωτεύουσας Σαλαμίνας την πόλη Κωνσταντία, όρισε διοικητή και ενίσχυσε τη φρουρά. Η Αγία Ελένη επίσης επισκέφτηκε το νησί.

Η οικονομία του νησιού στηριζόταν στη γεωργία, στο εμπόριο, στη ναυτιλία και στην εκμετάλλευση ορυχείων χαλκού και αργύρου

Κατά τον 7ο αιώνα μ. Χ. οι Άραβες κατέλαβαν το νησί, το λεηλάτησαν και εγκατέστησαν φρουρά στις 14 μεγάλες πόλεις του. Επειδή το Βυζάντιο θεωρούσε την Κύπρο βάση για τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου, έστειλε ισχυρό στόλο στο νησί και το ανακατέλαβε.

Οι συγκρούσεις Αράβων και Βυζαντινών για την Κύπρο συνεχίστηκαν, με αποτέλεσμα να υποφέρουν τα πάνδεινα οι κάτοικοί της

Τελικά οι Κύπριοι ζήτησαν από τους δυο αντιπάλους να σταματήσουν τις διαμάχες και να δεχτούν την ουδετερότητα του νησιού, πράγμα που δέχτηκαν. Σύμφωνα με τη συνθήκη ειρήνης που υπέγραψαν, τη διοίκηση του νησιού θα είχε ο Αρχιεπίσκοπος και αντιπρόσωποι από τις 14 περιφέρειες του.

Η αυτοδιοίκηση κράτησε ως το 965. Τότε ο Ν. Φωκάς νίκησε τους Άραβες και ενσωμάτωσε την Κύπρο στο βυζαντινό κράτος

Το 1191 οι Σταυροφόροι κατέλαβαν το νησί και μέχρι το 1571 το διοίκησαν Φράγκοι και Βενετοί. Τότε χτίστηκαν οι ναοί της Αγίας Σοφίας στη Λευκωσία και του Αγίου Νικολάου στην Αμμόχωστο. Το 1571 το νησί το πήραν οι Τούρκοι.

ΟΙ ΤΟΥΡΚΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΟΥΝ ΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

Ο Μωάμεθ Β' που διαδέχτηκε τον πατέρα του, Μουράτ Β', δεν ήταν τόσο διαλλακτικός όσο ο πατέρας του. Έτσι αν και είχε υποσχεθεί στον Κων/νο ότι θα τηρήσει τις συνθήκες ειρήνης, μόλις ανέλαβε το θρόνο, άρχισε τις ετοιμασίες για την πολιορκία της Πόλης. Συγκεκριμένα:

• Βάδισε προς την κυρίως Ελλάδα, για να εμποδίσει την αποστολή ενισχύσεων από το Μιστρά στην Πόλη
• Ετοίμασε πολύ στρατό
• Παρήγγειλε στον Ούγγρο μηχανικό Ουρβανό 70 πυροβόλα κανόνια.
• Έχτισε το φρούριο Ρούμελη Χισάρ στην ευρωπαϊκή ακτή του Βοσπόρου.

• Ναυπήγησε 150 πλοία

Το Μάρτιο του 1453, με 60.000 στρατό, απέκλεισε την Πόλη από τη στεριά, ενώ με το στόλο του κατέλαβε τα νησιά της Προποντίδας.

Ο ίδιος εγκαταστάθηκε απέναντι από την πύλη του Ρωμανού και εκεί έστησε το πιο μεγάλο κανόνι, την Μπομπάρδα.

Αρχές Απριλίου ζήτησε από τον Κωνσταντίνο να παραδώσει την Πόλη και όταν αυτός αρνήθηκε άρχισε την πολιορκία

Οι πολιορκητές χτυπούσαν με κανόνια και χρησιμοποιούσαν πύργους, λαγούμια, καταπέλτες και σκάλες. Οι πολιορκημένοι απέκρουαν τις επιθέσεις και χρησιμοποιούσαν με επιτυχία το υγρό πυρ.

Ο Κωνσταντίνος και ο Ιουστινιάνης εμψύχωναν τους αγωνιστές, αλλά τα τρόφιμα και τα εφόδια λιγόστευαν συνεχώς.

Τις ελπίδες για τη σωτηρία των πολιορκημένων αύξησε η εμφάνιση του ναύαρχου Φλαντανελά με λίγα γενοβέζικα καράβια γεμάτα τρόφιμα.

Ο Φλαντανελάς διέσπασε τον εχθρικό στόλο και μπήκε στον Κεράτιο. Ο σουλτάνος εξοργίστηκε και τιμώρησε το ναύαρχό του.

Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙ ΝΑ ΣΩΣΕΙ ΤΗΝ ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑ

Ο Ιωάννης Η' πέθανε χωρίς να λυθεί το ζήτημα της ένωσης των εκκλησιών. Μάλιστα είχε φθάσει σε σημείο να πάει με πολυπληθή συνοδεία στον Πάπα και να ζητήσει τη βοήθειά του καθώς επίσης και να υπογράψει στη σύνοδο Φεράρας - Φλωρεντίας την ένωση των δύο εκκλησιών, γεγονός που αναζωπύρωσε στο βυζαντινό λαό τα χάσμα μεταξύ ενωτικών και ανθενωτικών

Διάδοχός του ορίστηκε ο αδελφός του Κωνσταντίνος, δεσπότης του Μιστρά.


Όταν ήρθε στην Πόλη συνάντησε πολλές δυσκολίες. Έτσι οι πρώτες του ενέργειες ήταν:

• Ζήτησε ειρήνη από το σουλτάνο Μουράτ Β'

• Συνεργάστηκε με ενωτικούς και ανθενωτικούς, για να επιφέρει ξανά την ενότητα στο λαό.


• Εξόπλισε τη φρουρά της Πόλης και έκλεισε τον Κεράτιο κόλπο με αλυσίδα.

• Ζήτησε βοήθεια από τον Πάπα, για να συλλειτουργήσουν με ορθόδοξους στην Αγία Σοφία


• Ζήτησε βοήθεια για την άμυνα από τους ξένους που κατοικούσαν στην Πόλη

Όμως η βοήθεια που στάλθηκε ήταν μόνο λίγα πλοία και μαχητές από τους Βενετούς και 700 Γενουάτες με αρχηγό τον Ιουστινιάνη

Οι συνολικοί υπερασπιστές της Πόλης ήταν περίπου 10.000 άνδρες.

Και ενώ η διαμάχη των ανθενωτικών και ενωτικών είχε ηρεμήσει, η παρουσία καθολικών ιερέων στην Αγία Σοφία(1452) δημιούργησε νέα ένταση

Ο Μωάμεθ Β', γιος και διάδοχος του Μουράτ Β', έβαλε στόχο την άλωση της Πόλης.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ(EMAIL)

Διαπίστωσες στο μάθημα ότι ο θρησκευτικός φανατισμός μεταξύ ενωτικών και ανθενωτικών δεν επέτρεψε να ενωθούν ορθόδοξοι και καθολικοί και ίσως έτσι να σωνόταν η Πόλη.

α) Προσπάθησε να θυμηθείς άλλα παραδείγματα θρησκευτικού φανατισμού στην ιστορία του Βυζαντίου

β) Στη σημερινή Ελλάδα ποιες μορφές φανατισμού παρατηρούμε στην καθημερινή ζωή;